Không ai nhớ chính xác những câu ca trên được ra đời từ bao giờ, nhưng chỉ biết từ hàng trăm năm nay nó đã như một lời nhắc nhở, gọi mời của người dân đất Cố đô Hoa Lư đối với những người con đất Việt: Tháng Ba nhớ về dự hội Trường Yên. 

 Về đây, người dân cũng như du khách tham quan sẽ được đắm chìm trong cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, sơn thủy hữu tình với những dãy núi đá vôi xếp thành hàng trùng điệp, dưới chân núi là những cánh ruộng xanh mướt, dòng sông uốn lượn thấp thoáng cánh cò bay. Hơn thế nữa, về đây mọi người còn được hòa mình vào không gian lễ hội vừa trang nghiêm, xúc động, vừa vui tươi, phấn chấn bởi các nội dung của phần lễ và phần hội đem lại. Đối với nhiều người, đây chính là dịp hành hương về nguồn nhiều ý nghĩa. Không chỉ đơn thuần là một ngày lễ hội, một sự kiện văn hóa mang tính cộng đồng mà với người dân Ninh Bình nói chung, người dân xã Trường Yên nói riêng, Lễ hội Hoa Lư  còn như là một nghi thức không tách rời trong đời sống tinh thần của mỗi người con đất Cố đô.

 Trải qua thời gian và bao thăng trầm của lịch sử, nét đẹp cổ truyền của lễ hội Hoa Lư vẫn giữ nguyên vẹn những giá trị lịch sử, văn hóa, xứng danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Lễ hội truyền thống cố đô Hoa Lư (hay còn gọi là hội Trường Yên hay hội Cờ Lau nay là Lễ hội Hoa Lư) diễn ra các ngày từ 8/3 – 10/3 âm lịch hàng năm. Theo sử cũ, trong các triều đại phong kiến, lễ hội Trường Yên là một Quốc lễ vì nơi đây là dịp để tưởng niệm các vị Hoàng đế, anh hùng dân tộc: Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.
Đến với Lễ hội Hoa Lư du khách có thể cảm nhận được không khí tưng bừng náo nhiệt, mà không kém phần trang nghiêm của người làng xã Trường Yên vào hội. Ai vào việc nấy, từ các bậc lão niên đến những nam thanh nữ tú, tất thảy đều chỉnh tề trong trang phục lễ hội truyền thống. Lễ hội Hoa Lư như một đại tiệc phô diễn những nét văn hóa đặc trưng, mang vẻ đẹp thuần khiết của người dân bản địa với những phong tục tập quán đặc sắc của vùng đất Cố Đô.

Thật không sai khi nhiều nhà nghiên cứu văn hóa và du khách thừa nhận, muốn trải nghiệm, khám phá văn hóa cổ truyền dân tộc hãy về làng Trường Yên vào dịp lễ hội.

Theo các bô lão của làng, hội Hoa Lư là dịp để người dân trong làng tỏ lòng biết ơn vị anh hùng dân tộc Đinh Bộ Lĩnh đã xây dựng kinh đô Hoa Lư, lập ra nhà nước Đại Cồ Việt.

Lễ hội này còn duy trì, lưu giữ gần như nguyên vẹn những nghi thức mang đậm nét văn hóa độc đáo, cổ truyền của lễ hội xứ Bắc.

Lễ hội Hoa Lư bao giờ cũng gồm hai phần, phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trọng thể và bài bản bao gồm: Lễ mở cửa đền, Lễ rước nước, Lễ mộc dục, Lễ dâng hương, Lễ tiến phẩm, Lễ rước kiệu, Nghi thức Thượng Long, Tế lễ cổ truyền, Tế Cửu khúc, Lễ Cầu siêu, Lễ hội hoa đăng, Lễ tạ. Trong  đó, lễ rước nước được xem là hoạt động quan trọng và ý nghĩa nhất. Phần lễ này thường thu hút rất nhiều du khách và cả người dân địa phương cùng tham dự. 

Khởi đầu trong chuỗi các hoạt động của phần lễ là Lễ mở cửa đền, một nghi thức quan trọng. Nghi lễ được diễn ra ở 2 đền Vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành trước thời gian diễn ra lễ hội 1 ngày. Sau lễ mở cửa đền, du khách thập phương được ra vào trong suốt thời gian diễn ra lễ hội mà không phải xuất trình vé vào cổng như ngày thường. 

  Lễ rước nước là điểm nổi bật trong hội làng Trường Yên,  được chuẩn bị rất công phu, kỹ lưỡng. Trước ngày khai hội, ở sông Hoàng Long chọn một cây tre lớn. Trên ngọn tre có treo một dải phướn màu vàng, ghi lời chú. Nội dung những lời chú đại lược là “Thần dân, con cháu trăm họ luôn nhớ ơn rồng vàng ở sông này đã cứu giúp vị Hoàng Đế nhà Đinh; Cầu mong thần sông giữ cho dòng nước mát hiền hoà, phù trợ cho dân tránh mọi điều ác dữ”.

Đây là nghi thức đặc biệt gợi nhớ đến điển tích Rồng vàng xuất hiện trên sông đưa Đinh Bộ Lĩnh qua sông, cứu vua thuở sinh thời. Từ đó, sau khi đăng quang Hoàng đế vua Đinh hằng năm xin rước nước từ dòng sông linh thiêng về tế ở Thái miếu, cầu Thần Long phù hộ độ trì quốc thái, dân an, mùa màng bội thu, no ấm.

Tục rước nước trong Lễ hội Hoa Lư là nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tâm linh sống động, đặc sắc của cộng đồng cư dân nông nghiệp được hun đúc và tiếp nối từ năm này qua năm khác, từ đời này sang đời khác, như một dòng chảy liên tục của thời gian với ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, cầu mùa màng tươi tốt, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” từ nghìn đời của dân tộc.

 Ngay sau Lễ rước nước là nghi lễ mộc dục, lễ tiến phẩm, Lễ tế chính, lễ rước lửa …theo đúng nghi thức truyền thống, thể hiện bản sắc văn hóa của đất và người vùng đất Cố đô. 

Các hình ảnh trong Lễ tế Cửu khúc ở Lễ hội Hoa LưLễ tế cửu khúc

Thả đèn hoa đăng là một nét đẹp trong văn hoá tâm linh của người dân Cố đô nói riêng và của người Việt Nam nói chung. Hoa đăng được thắp sáng như là một nghi thức tâm linh với ý nghĩa mang ánh sáng của trí tuệ, từ bi soi rọi, lan tỏa khắp muôn nơi, cầu mưa thuận gió hòa, nhà nhà được no ấm, người người được bình an.

Đến với Lễ hội Hoa Lư, du khách còn được tham gia các hoạt động: đại lễ cầu nguyện Quốc Thái dân an, Lễ hội hoa đăng.

Tiếp nối truyền thống tốt đẹp của cha ông, khi đến với lễ hội Hoa Lư du khách có thể chiêm ngưỡng sự lung linh huyền ảo của những ánh đèn hoa đăng trôi trên mặt nước của dòng sông Sào Khê.

Trong đêm hội, hàng nghìn ngọn nến được thắp lên dưới lòng thành kính và tôn nghiêm của các Phật tử và du khách. Ánh sáng từ mỗi ngọn nến nhỏ cùng tỏa sáng tạo nên khung cảnh lung linh, rực rỡ. Lễ hội được tổ chức với mục đích nêu cao truyền thống uống nước nhớ nguồn đối với các thế hệ tiền nhân đã có công xây dựng đất nước, cầu cho quốc thái dân an, nhân loại hạnh phúc, đất nước phồn vinh, an lạc.

Hòa chung trong không khí trang nghiêm của phần Lễ, khi đến Lễ hội Hoa Lư, du khách sẽ cảm nhận được không khí rộn ràng với những tiếng trống hội, tiếng hò reo cổ vũ các trò chơi dân gian: đánh cờ người, đua thuyền, kéo co, chọi gà, đu bay, thi đấu các môn thể thao: vật dân tộc, đánh bóng chuyền, thi thư pháp, hát chầu văn, thi thơ, trò kéo chữ, múa gậy, múa rồng, múa lân…

Trò chơi dân gian - kết tinh văn hóa, lối sống của cha ông được trao truyền qua nhiều thế hệ không thể thiếu của người Việt trong mỗi dịp về lễ hội Cố đô.    

Trong dòng chảy hội nhập, các trò chơi dân gian dần bị mai một, sự xuất hiện của các trò chơi dân gian trong suốt thời gian diễn ra lễ hội khiến cho người dân cảm thấy như có một “luồng gió mới” thổi mát những bộn bề của cuộc sống, là cầu nối hữu hiệu giúp thế hệ trẻ hiểu biết về những nét đẹp văn hóa của cha ông, từ đó có ý thức giữ gìn, phát huy; đồng thời quảng bá hình ảnh một Ninh Bình thân thiện, mến khách đến bạn bè và du khách gần xa.

Màn diễn xếp chữ Thái Bình được xem là nội dung không thể thiếu của Lễ hội để tưởng nhớ niên hiệu mà vua Đinh Tiên Hoàng đặt khi lên ngôi, đây cũng là tên gọi của đồng tiền Thái Bình đầu tiên ở Việt Nam. Tham gia màn này có 120 thiếu nữ mặc áo tứ thân màu xanh, tay cầm cờ, theo nhịp trống giục 3 tiếng một mà chạy kéo chữ. Hàng thứ nhất kéo chữ Thái, chạy vòng lên phía trước kéo xuống thành nét “thanh”, rồi lại vòng lên phía tay trái kéo xuống thành nét “mác”, cuối cùng chạy vòng lên phía tay phải kéo xuống tạo thành nét “chấm”. Vậy là thành chữ “Thái”. Trong khi đó, ở hàng thứ 2, các em chạy và kéo chữ “Bình”. Cả hai hàng hạ cờ làm nổi rõ hai chữ “Thái Bình”.

Ngoài ra Lễ hội Hoa Lư còn có các sự kiện hưởng ứng như: Cuộc thi Người đẹp Hoa Lư, hội thi hát chèo, cúp bóng chuyền Hoa Lư, các hoạt động triển lãm, cuộc thi nhằm quảng bá du lịch, và các giải đấu thể thao…

 Trong không khí ấm áp, giao hòa giữa thiên nhiên đất trời với con người, lễ hội Hoa Lư như mở ra cánh cửa để ngược dòng thời gian, trở về những ngày xưa cũ với những truyền thuyết từ thuở lập đất Ninh Bình, nhắc nhở mỗi chúng ta hướng về các bậc tiền nhân đã có công lao bảo vệ nền độc lập, thái bình cho đất nước. Từ đó bồi đắp lòng yêu nước, khơi dậy niềm tự hào của mỗi người dân đất Việt khi hành hương về với Lễ hội.

 -----------------------------------------------------------------------------

Biên tập nội dung: Xuân Thủy - Hồng Loan

Ảnh: Tư liệu nbtv.vn

Đồ họa: An Thiêm