Kỹ năng lao động kém xa ASEAN-4

Theo đánh giá của CIEM, thời gian qua, thị trường lao động Việt Nam đã có những cải thiện nhất định về hệ thống chính sách lao động, việc làm, tạo khung pháp lý để phát triển, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh của nguồn nhân lực và giải quyết việc làm cho người lao động. Nhờ đó, thị trường lao động đã có dịch chuyển tích cực từ khu vực nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ; từ khu vực phi chính thức sang chính thức, từ những ngành nghề đơn giản sang ngành nghề đòi hỏi chuyên môn, kỹ thuật cao… Nhận thức của người lao động về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp đã có sự cải thiện rõ rệt, tăng tỷ lệ tham gia tự nguyện.

Mặc dù vậy, “chất lượng nguồn lao động của Việt Nam còn thấp”, Phó Trưởng ban Nghiên cứu kinh tế ngành và lĩnh vực (CIEM) Lê Thị Xuân Quỳnh đánh giá. Minh chứng là việc tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp chủ yếu ở trình độ sơ cấp với hình thức đào tạo dưới 3 tháng chiếm 75,3%, trong khi cao đẳng và trung cấp chỉ 24,7% (năm 2019). Do đó, “Việt Nam chưa đạt chỉ tiêu tỷ lệ lao động đào tạo có bằng cấp chứng chỉ là 25% vào năm 2020”. Kỹ năng lao động của Việt Nam chỉ đạt 46/100 điểm (xếp thứ 103), kém rất xa so với nhóm ASEAN-4.

Mặt khác, thị trường lao động ngày một già hóa với lao động cao tuổi tăng mạnh, lao động trẻ giảm và không đủ thay thế. Tuổi bình quân và trung vị của lực lượng lao động tăng lên khoảng 3 tuổi trong 10 năm. Tình trạng thất nghiệp của lao động 15 - 45 tuổi thường xuyên ở mức cao, năm 2019 chiếm 38,7% tổng số người thất nghiệp.

Lý giải nguyên nhân, theo đại diện CIEM, trước hết do sự thiếu đồng bộ, triển khai chậm trong việc sắp xếp mạng lưới trường lớp chưa đi cùng với hoàn thiện quy hoạch tổng thể về phát triển trường lớp. Việc xác định các ngành nghề trọng điểm chưa có chính sách gắn kết giữa cơ sở giáo dục với doanh nghiệp. Cơ chế tự chủ tài chính của các cơ sở giáo dục chưa đi cùng tự chủ về con người và chương trình đào tạo; thiếu nguồn lực thực hiện.

Bên cạnh đó, mức tiền lương tối thiểu vùng đối với khu vực tư nhân được xác định trên quan hệ 3 bên: Nhà nước, người sử dụng lao động (giới chủ) và người lao động (công đoàn) nhưng vẫn chưa bảo đảm được cuộc sống. Chưa kể, các trung tâm dịch vụ việc làm công lập thiếu năng động, vẫn mang tính hành chính. Chỉ có 2 - 3% người lao động tìm việc làm qua trang web, còn lại thông qua bạn bè, người thân.

Mục tiêu 25% lao động đào tạo có bằng cấp chứng chỉ vào năm 2020 đã không thể hoàn thành. Ảnh: Đan Thanh Cần sửa Luật Việc làm

Cơ cấu lại nền kinh tế được xác định là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh. Nội dung quan trọng của quá trình tái cơ cấu nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng là chuyển dần từ tăng trưởng dựa trên tăng số lượng các yếu tố đầu vào sản xuất sang tăng trưởng dựa vào tăng năng suất, chất lượng lao động, ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo các chuyên gia, muốn vậy, Việt Nam cần thay đổi cơ chế phân bổ nguồn lực theo hướng thúc đẩy chuyển dịch tích cực các nguồn lực sản xuất sang các ngành, lĩnh vực có năng lực cạnh tranh hơn, năng suất lao động cao hơn và đóng góp tốt hơn vào quá trình phát triển kinh tế, trong đó có nguồn lực lao động.

Các chuyên gia của CIEM đề xuất, để phát triển thị trường lao động gắn với cơ cấu lại nền kinh tế, trước hết, cần sửa đổi Luật Việc làm phù hợp với các hình thái việc làm mới, quan hệ lao động mới theo định hướng phát triển và mở rộng quy mô việc làm thỏa đáng, bền vững; giảm quy mô việc làm phi chính thức với các quy định hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động duy trì việc làm, tránh sa thải lao động, bảo đảm quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp và người lao động. Nâng cao năng lực giám sát, đánh giá thị trường lao động của các cơ quan quản lý nhà nước. Khuyến khích việc chuyển đổi sang hình thức kinh doanh chính thức, tiến đến luật hóa các hoạt động kinh doanh.

Đặc biệt, cần sửa đổi chính sách tiền lương gắn với năng lực, hiệu quả lao động. Đổi mới công tác đánh giá hiệu quả công việc của người lao động bằng cách xây dựng bộ tiêu chuẩn đánh giá thực hiện công việc (KPI) cho từng vị trí việc làm; tinh gọn bộ máy quản lý nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập, các tổ chức chính trị - xã hội. Ngoài ra, đổi mới các trung tâm dịch vụ việc làm công lập; khuyến khích phát triển các doanh nghiệp dịch vụ việc làm tư nhân…

Dẫn chứng nghịch lý tại một số địa phương là khu vực chính thức (làm công ăn lương, doanh nghiệp) rất lớn nhưng trình độ lao động qua đào tạo lại thấp hơn so với bình quân cả nước, Viện trưởng Viện Khoa học lao động và xã hội Bùi Tôn Hiến thừa nhận, không đầu tư cho giáo dục thì sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn: lao động có kỹ năng thấp kéo theo thu nhập thấp. Do vậy, vai trò chủ động ký kết với các cơ sở đào tạo của doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng. Ông Hiến cho rằng, cần có quy định yêu cầu doanh nghiệp đóng quỹ này, chẳng hạn rà soát tỷ lệ lao động phổ thông trong doanh nghiệp ở mức nào thì phải đóng quỹ.

Ngoài ra, theo các chuyên gia, cần quy hoạch phát triển các tỉnh/vùng phải quan tâm đến phát triển khu vực kinh tế trọng điểm, các khu/cụm công nghiệp theo mô hình cụm liên kết ngành gắn với chuỗi giá trị để vừa khai thác và phát huy lao động tại chỗ, lao động giản đơn, vừa thu hút được lao động chất lượng cao và dần tạo tác động lan tỏa cải thiện mặt bằng chất lượng lao động. Khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi; hỗ trợ tạo việc làm cho các đối tượng yếu thế, các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương do tác động của tái cấu trúc kinh tế, hội nhập, ứng dụng/chuyển giao công nghệ mới và tác động của dịch bệnh…

(Theo daibieunhandan.vn)